Fenyloketonuria

Fenyloketonuria ( w skrócie PKU) jest genetyczną, wrodzoną chorobą metaboliczną. Jej przyczyną są mutacje genów kodujących białka enzymatyczne, co skutkuje brakiem  lub ograniczoną aktywnością enzymu PAH znajdującego się w wątrobie, który odpowiedzialny jest za przekształcenie fenyloalaniny do tyrozyny. Zdecydowanie w rzadszych przypadkach przyczyną choroby jest niedobór tetrahydrobiopteryny (BH4).

Fenyloalanina należy do aminokwasów egzogennych, czyli otrzymywanych do organizmu z pożywieniem. Aminokwasy wchodzą w skład białek, a więc znajdują się we wszystkich produktach wysokobiałkowych. U chorych na fenyloketonurię należy wykluczyć z diety wszystkie produkty z wysoką zawartością fenyloalaniny, a więc: mięso, ryby, nabiał, jaja, nasiona roślin strączkowych, orzechy, warzywa wysokoskrobiowe

Utrzymujący się wysoki poziom fenyloalaniny w krwi prowadzi do uszkodzenia ośrodkowego układu nerwowego, którego najczęstszym skutkiem są: upośledzenie umysłowe, małogłowie, zaburzenia zachowania, zahamowanie wzrostu.

W Polsce częstość zachorowania na tę chorobę określa się na 1:7500 urodzeń, czyli przeciętnie każdego roku w naszym kraju rodzi się 65-70 chorych dzieci, a co 46 osoba jest nosicielem zmutowanego genu. Na świecie częstość występowania fenyloketonurii jest bardzo zróżnicowana. Najwięcej chorych dzieci rodzi się w Turcji (1:2600), najmniej w Finlandii (1:100 000). Ogólnie większą zapadalność na tę chorobę stwierdza się u osób rasy białej i rdzennych Amerykanów, mniejszą u osób rasy czarnej i Azjatów oraz Latynosów.

Chorobę wykrywa się najczęściej w pierwszych tygodniach lub miesiącach życia niemowlęcia. Im wcześniej tym lepiej, bowiem wysoki poziom fenyloalaniny prowadzi do wielu  niemożliwych do cofnięcia powikłań neurologicznych. Dziecko rodzi się chore, ale najczęściej w pierwszych godzinach życia jego stan nie ocenia się jako odbiegający od norm, nie ma żadnych klinicznych objawów, ponieważ podczas ciąży niedostateczny poziom właściwego enzymu u płodu wyrównywany był przez dostateczną wysoką aktywność tego enzymu u zdrowej matki. Problem pojawia się gdy dziecko otrzyma mleko matki, gdyż zawiera ono fenyloalaninę lub dopiero zostaje wykryty w 2-3 miesiącu życia, gdy dziecko ma takie objawy jak: wymioty, mysi zapach, zmiany skórne przypominające zmiany na tle alergicznym. Do tego czasu może dojść do nieodwracalnych zmian w mózgu.

 

Leczenie

W fenyloketonurii klasycznej (za którą odpowiedzialny jest brak enzymu PAH) podstawą i jedynym elementem jest wprowadzenie odpowiedniej, restrykcyjnej diety. Musi być to dieta ubogofenyloalaninowa, normokaloryczna, o zwiększonej zawartości białka (ponieważ wolne aminokwasy zawarte w preparatach szybciej się wchłaniają niż te wchodzące w skład białek naturalnych, szybciej się też utleniają i nie są w pełni wykorzystane przez organizm do syntezy białek własnych).

Dopuszcza się podawanie niemowlęciu w pierwszych miesiąca życia mleka matki w odpowiednich ilościach, kontrolując przy tym stężenie fenyloalaniny w krwi. Stężenie tego aminokwasu u dzieci do 12 roku życia powinno mieścić się w zakresie 2-6 mg/dl, u młodzieży i dorosłych optymalnie < 10mg/dl, chociaż dopuszcza się maksymalnie do 15mg/dl u dorosłych.

 

Dietę układa się każdemu pacjentowi indywidualnie, na podstawie wieku, masy ciała oraz dozwolonej ilości  na fenyloalaninę, ustalanej na podstawie stężenia tego aminokwasu we krwi.

  • Podstawą diety są preparaty nisko- i ubogofenyloalaninowe, aby zapewnić prawidłową ilość białka w diecie; zawierają one zwiększoną ilość tyrozyny oraz wzbogaca się je często w witaminy i składniki mineralne oraz węglowodany i tłuszcze
  • Mleko matki zawiera 3 razy mniej fenyloalaniny niż mleko krowie, jednak i ono może być podawane tylko w odpowiednich ilościach obok gotowych ubogofenyloalaninowych preparatów.
  • Pieczywo zastępuje się pieczywem PKU.
  • produkty nie zawierające fenyloalaniny, a więc w pełni dozwolone to: oleje, miód, cukier, woda mineralna, herbata
  • produkty o niewielkiej zawartości fenyloalaniny, dozwolone w odpowiednich ilościach: warzywa (w tym również ziemniaki), owoce, przetwory owocowe, margaryna, masło
  • produkty niedozwolone: mięso, ryby, nabiał, jaja, nasiona roślin strączkowych (np. soja, bób, soczewica), orzechy, czekolada, kakao, produkty zbożowe (pieczywo, makarony, płatki, mąki, kasze), kukurydza, aspartam, żelatyna, lody, nasiona (np. słonecznik, pestki dyni)
  • na rynku dostępne są produkty zbożowe PKU
  • należy wprowadzić do diety suplementację niektórych witamin i składników mineralnych, zwłaszcza witaminy B12 i B2, kwasu foliowego, żelaza, cynku, selenu

Wprowadzenie odpowiedniej diety we wczesnym okresie (w pierwszych dniach życia dziecka) zapobiega uszkodzeniom ośrodkowego układu nerwowego, dziecko rozwija się prawidłowo. Badania wykazują, że dzieci na diecie ubogofenyloalaninowej (do 6 mg/dl)  mają zbliżone IQ do dzieci zdrowych i nie wykazują nieprawidłowości w rozwoju.

Dietę niskofenyloalaninową u chorych powinno stosować się całe życie. Badania jednak przedstawiają, że spora część dorosłych osób cierpiących na fenyloketonurię nie przestrzega diety i/lub nie zna nawet wartości swojego dopuszczalnego zapotrzebowania na fenyloalaninę. U dorosłych, którzy zaprzestali diety obserwuje się pogorszenie koncentracji, spowolnienie umiejętności przetwarzania informacji i czasu reakcji oraz stany depresyjne.

 

Jeśli przyczyną fenyloketonurii jest niedobór BH4 oprócz odpowiedniej diety włącza się również farmakoterapie. W przypadku klasycznej postaci, dieta i stałe monitorowanie stężenia fenyloalaniny we krwi są wystarczające.

Życie z tą chorobą jednak nie jest łatwe, ze względu na spore ograniczenia w przyjmowaniu produktów spożywczych, odmierzanie pokarmów i wyliczanie fenyloalaniny. Tego wszystkiego muszą nauczyć się mali pacjenci i ich rodzice,  którzy powinni być stale pod nadzorem dietetyka i lekarza oraz często również psychologa. Chorzy narzekają również na smak jedzenia, produkty PKU nie są tak smaczne jak tradycyjne, a ponadto są znacznie droższe,a  jak wynika z ankiet jest to również duży problem dla pacjentów.

 

Piśmiennictwo:

  • Morawska K., Starostecka E., Bąk-Romaniszyn L.: Problemy w realizacji diety u osób chorych na fenyloketonurię. Pediatr Med Rodz 2018, 54-60
  • Jachowicz S., Mazur A.: Fenyloketonuria – choroba metaboliczna uwarunkowana genetycznie. UR 2007, 76-90
  • Żółkowska J.: Postępowanie dietetyczne w klasycznej postaci fenyloketonurii. Stand Med Pediatr 2014, 555-564

Dodaj komentarz